रञ्जना लिपि भनेको के हो? इतिहास, महत्त्व र बौद्ध परम्परामा यसको स्थान
रञ्जना लिपि नेपालमण्डलमा विकास भएको एक प्राचीन र पवित्र बौद्ध लिपि हो। एघारौँ शताब्दीमा काठमाडौँ उपत्यकामा जन्मिएको यो लिपि महायान र बज्रयान परम्पराको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा हो।
बुद्धको देश नेपाल; जहाँको प्रत्येक ढुङ्गामा धर्मको बास छ र प्रत्येक अक्षरमा निर्वाणको खोजी। एघारौँ शताब्दीको हाराहारीमा नेपालमण्डल (काठमाडौँ उपत्यका) मा विकास भएको ‘रञ्जना लिपि’ महायान र बज्रयान बौद्ध परम्पराको सबैभन्दा सुन्दर र पवित्र अभिव्यक्तिको रूपमा स्थापित छ। यो लिपिको प्रत्येक वक्रता र रेखामा सम्यक सम्बुद्धको गम्भीर देशना र शून्यताको दर्शन लुकेको छ।
सद्धर्मको संवाहक: रञ्जना र बुद्ध शासन
बुद्ध धर्ममा अक्षरलाई साक्षात् बुद्धको ‘धर्मकाय’ (बुद्धको सत्य स्वरूप) मानिन्छ। रञ्जना लिपिको प्रयोग मुख्यतया संस्कृत भाषाका महान् बौद्ध सूत्रहरू लेख्नका लागि हुँदै आएको छ। ‘अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता’ जस्ता गम्भीर दार्शनिक ग्रन्थहरूलाई सुवर्ण (सुन) र रजत (चाँदी) को मसीले रञ्जना लिपिमा कोर्नुलाई महान् पुण्यसञ्चय र बोधिचित्तको अभ्यास मानिन्छ।
नेपालका प्राचीन विहार र महाविहारहरूमा सुरक्षित रहेका यी पाण्डुलिपिहरूले नै आजसम्म बुद्धको वास्तविक वाणीलाई जीवन्त राखेका छन्। प्रज्ञापारमिता सूत्रको ‘पुस्तक पूजा’ गर्ने परम्पराले यो लिपिलाई केवल अक्षर मात्र नभएर साक्षात् बुद्धको प्रज्ञाको रूपमा पुज्ने संस्कार सिकाउँछ।
मन्त्र र मुद्रा: ध्वनिको दृश्य रूप
बज्रयान परम्परामा मन्त्रको ठुलो महिमा छ। “ॐ मणिपद्मे हूँ” जस्ता अति पावन मन्त्रहरू जब रञ्जना लिपिमा कुँदिन्छन्, तब त्यसले एक विशेष आध्यात्मिक ऊर्जाको सञ्चार गर्दछ। काठमाडौँका चैत्य, माने (प्रार्थना चक्र) र गुम्बाहरूका भित्तामा रञ्जना लिपिको प्रयोग केवल सजावटका लागि मात्र होइन, बरु यो त मन्त्रको शक्तिलाई स्थिर राख्ने एक गुह्य विधि हो।
यस लिपिको आकारलाई मानव शरीरका अङ्गहरूसँग तुलना गरिन्छ। प्रत्येक अक्षरको ‘टाउको’ (छ्यं), ‘ढाड’ (म्ह) र ‘पुच्छर’ (न्हिप्यं) हुन्छ, जसले यो लिपि निर्जीव नभएर एक ‘जीवन्त शरीर’ हो भन्ने आध्यात्मिक विश्वासलाई बल पुर्याउँछ।
कूटाक्षर: शून्यता र गुह्य तन्त्रको रहस्य
रञ्जना लिपिको सबैभन्दा रहस्यमयी र गम्भीर पक्ष भनेको ‘कूटाक्षर’ हो। यो मन्त्रहरूको यस्तो सङ्कुचित र गुह्य रूप हो, जहाँ धेरै अक्षरहरूलाई एकै ठाउँमा मिसाएर एउटै रहस्यमय प्रतीक बनाइन्छ। कालचक्र तन्त्रको ‘नाम्छु वाङ्देन’ (दशाकार वशी) यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो।
यी शक्तिशाली अक्षरहरूले ब्रह्माण्ड र मानव शरीरको पञ्चभूत (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश) को अभेद एकतालाई दर्शाउँछन्। यो गुह्य लेखनलाई बुझ्नु भनेको संसारको अनित्यता र शून्यताको गम्भीर रहस्यलाई स्पर्श गर्नु हो।
नेपालदेखि भोट र जापानसम्मको धर्मयात्रा
रञ्जना लिपिले नेपालको सिमाना नाघेर बुद्ध धर्मको प्रचारसँगै भोट (तिब्बत), चीन, मङ्गोलिया र जापानसम्म आफ्नो प्रभाव जमाएको छ। भोटमा यसलाई ‘लञ्जा’ लिपिको रूपमा अत्यन्त सम्मानका साथ हेरिन्छ। त्यहाँका गुम्बाहरूको छत र ढोकाहरूमा रञ्जना लिपि लेखिनुको कारण यसलाई ‘आर्य मञ्जुश्रीको लिपि’ मानिनु हो।
जापानको ‘शिङ्गोन’ परम्परामा प्रयोग हुने ‘सिद्धम’ लिपिसँग रञ्जनाको गहिरो तादात्म्यता छ। यी दुवै लिपिहरूले बुद्धका बीज मन्त्रहरूलाई शताब्दीयौँदेखि सुरक्षित राख्ने काम गरेका छन्। अरनिको जस्ता महान् कलाकारले चीनमा रञ्जना लिपिलाई कलाको रूपमा स्थापित गरेर बुद्धको सन्देशलाई विश्वव्यापी बनाएका थिए।
वर्तमान समयमा पुनर्जागरण र संरक्षण
कुनै समय राजनीतिक दमन र उपेक्षाका कारण यो लिपि सङ्कटमा परेको थियो। तर आज फेरि नेपालका युवाहरू र लिपि प्रेमीहरूले यसलाई पुनर्जीवन दिइरहेका छन्। ‘नेपाल लिपि गुठी’ र ‘क्यालिजात्रा’ (सुलेखन उत्सव) जस्ता अभियानहरूले रञ्जना लिपिलाई विद्युतीय प्रविधि र आधुनिक कलामा रूपान्तरण गरेर यसको गरिमा बढाएका छन्।
संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा नेपालले आफ्नो स्वतन्त्र पहिचान प्रस्तुत गर्दा रञ्जना लिपिको प्रयोग गरिएको ऐतिहासिक तथ्यले यसको राष्ट्रिय र आध्यात्मिक महत्त्वलाई अझ प्रष्ट पार्दछ।
निष्कर्ष
रञ्जना लिपि केवल लेख्ने माध्यम मात्र होइन, यो त ध्यान र साधनाको एक स्वरूप हो। जब हामी रञ्जनाका अक्षरहरू कोर्छौँ, तब हामी बुद्धको प्रज्ञासँग एकाकार हुन्छौँ। यो लिपिको संरक्षण गर्नु भनेको बुद्ध शासनको सेवा गर्नु र आफ्नो सांस्कृतिक जरालाई बलियो बनाउनु हो।
आउनुहोस्, हामी सबै मिलेर यो पावन लिपिको अध्ययन गरौँ र नेपालको यो अमूल्य बुद्ध-विरासतलाई विश्वसामु चम्काऔँ।
नमो बुद्धाय। नमो धर्माय। नमो सङ्घाय।
